Direction de la cure et les principes de son pouvoir
Hoofdstuk I: " Qui analyse aujourd'hui? "
Lieve Billiet
(Zaterdag 5 oktober 2002)

Het onderwijs van Lacan en dat van zijn tijdgenoten.

Men kan de tekst La direction de la cure et les principes de son pouvoir op verschillende manieren situeren. In de eerste plaats kan men nagaan welke plaats deze tekst heeft binnen Lacans onderwijs. De tekst is dan te situeren in wat J.-A. Miller het klassiek moment van Lacans onderwijs noemt, moment dat volgt op het inaugureel moment, en voorafgaat aan de "latere" Lacan. Andere teksten uit dit klassiek moment zijn L'Instance de la lettre en La signification du phallus.
In de tweede plaats kan men de tekst situeren tegenover de bijdragen van Lacans tijdgenoten, de analytici van de Société psychanalytique de Paris, die les geven aan het Institut de Psychanalyse, waarvan de oprichting de onmiddellijke aanleiding was voor de splitsing van 1953. La direction de la cure et les principes de son pouvoir is een antwoord op hun publicatie La psychanalyse d'aujourd'hui. De titel van Lacans tekst vormt misschien wel een rechtstreeks antwoord op Principes et moyens de la thérapeutique psychanalytique d'aujourd'hui, titel van het tweede deel van de tekst van Nacht, La thérapeutique psychanalytique. De citaten in Lacans tekst zijn allemaal aan die bijdrage van Nacht ontleend.

La psychanalyse d'aujourd'hui

Serge Cottet benoemt de stromingen die de publicatie La psychanalyse d'aujourd'hui vertegenwoordigt.
- De medicalisering, verbonden met de vraag van de lekenanalyse. De tendens van de psychanalyse een medische specialisatie te maken, impliceert de reductie ervan tot therapie.
- Het ontwikkelingsperspectief, bij uitstek vertegenwoordigd door Bouvet, volgens hetwelk de neurose het gevolg is van een fout gelopen ontwikkeling van de objectrelatie.
- De opvatting van de analyse als "heropvoeding", opvatting die van de analyse een meesterdiscours maakt, een machtsstrijd. Freud was tegen een pedagogisch gebruik van de analyse, schrijft Nacht, dezer dagen kan men het nut daarvan moeilijk ontkennen. Het gaat dezer dagen in de analyse minder om de bewustwording van vergeten trauma's, om de reconstructie van de geschiedenis of de ontcijfering van het onbewuste, dan wel om de verandering van de persoonlijkheid. Er moet een nieuwe verhouding tussen Ich, Es en Über-Ich tot stand komen. Het Ik moet daarbij sterker worden, het Über-Ich wat milder, de driften, die niet te veranderen zijn, in de mate van het mogelijke door het Ik geïntegreerd. Het resultaat van een analyse kan dan worden uitgedrukt in termen van aanpassing aan realiteit, van stabiliteit van objectrelaties en van bevrediging van driften zonder vrees of dwang.
- De opvatting van de analyse als weerstandsanalyse, tendens die samengaat met de aandacht voor het Ik en de "persoonlijkheid". Nacht schetst de evolutie van Freuds ontdekkingen: van de ontdekking van het onbewuste, over de ontdekking van de overdracht, naar de ontdekking van de weerstand tegen genezing. De nadruk ligt steeds meer op de weerstand: het is door de analyse van de weerstand dat het Ik verandert. De destructie van de weerstand is voorwaarde voor de verandering van het Ik.

Freud, Nacht en Lacan

We kunnen het eerste deel van Lacans tekst samenvatten aan de hand van een overzicht dat de opvattingen van drie auteurs naast elkaar stelt en dit op twee punten.
De drie auteurs zijn Freud, Nacht en Lacan, de twee punten zijn de opvatting van de kuur en de opvatting van de rol van de analyticus. Al moeten we meteen iets preciseren. Er is sprake van drie auteurs, maar we baseren ons slechts op twee teksten, deze van Nacht en deze van Lacan. Wat Freuds opvatting betreft, gaat het dus eigenlijk over de voorstelling die Nacht daarvan geeft. Nacht bespreekt in zijn tekst de evolutie van Freud(s ontdekking) tot de hedendaagse psychoanalyse. Het is hij die precies de evolutie en het verschil aangeeft.

Opvatting van de analyse

Nacht beschrijft de evolutie bij Freud als volgt. In een eerste tijd ontdekt Freud het onbewuste. De analyse is daarbij dan een zaak van terugvinden (herinneren) van vergeten trauma's en reconstructie van de geschiedenis. In een tweede tijd ontdekt Freud de overdracht. Hij ontdekt dat wat gebeurd is minder onmiddellijk herinnerd dan wel herhaald wordt. Ten slotte ontdekt Freud dat naast het onbewuste en het Es ook het Ik en het Über-Ich een rol spelen in de genezing. Hij ontdekt de weerstand (tegen genezing). Het therapeutisch effect komt slechts tot stand via de weg van herinneren, herhalen, doorwerken. Tussen herinneren en herhalen situeert Nacht de overdracht, tussen herhalen en doorwerken de weerstand.
Nacht stelt dat Freud, met het tweede model van het psychisch apparaat meer aandacht krijgt voor de hele persoonlijkheid, maar desalniettemin blijft de analyse veel te veel een ontcijferen van het onbewuste, blijft Freud gekant tegen een pedagogisch gebruik van de analyse en verwaarloost hij de waarde van emotionele ervaringen in de loop van de analyse.
Sindsdien, aldus Nacht staat de psychoanalyse veel verder. Het is veel te beperkt te stellen dat de psychoanalyse als doel heeft de geschiedenis te reconstrueren en het onbewuste te ontcijferen. De oorzaak van psychische problemen is niet zozeer zekere traumatiserende gebeurtenissen, maar een waaier aan omstandigheden, ongunstig voor een natuurlijke, harmonieuze ontplooiing van de persoonlijkheid. Het doel van de analyse is een verandering van de persoonlijkheid. Dat gebeurt door bewustwording én correctieve aanpassing van de emotionele attitude, door emotionele heropvoeding.
Lacan duidt dit als een praktijk die steunt op machtsuitoefening. Dat ze tegen de Freudiaanse doctrine ingaat erkent ze, maar ze meent dat ze verder staat dan Freud (E, 585). De direction de la cure is iets geheel anders dan de direction du patient (van een zwak Ik door een sterk Ik).

De rol van de analyticus: le côté de l'analyste, l'action du psychanalyste

Bij Freud lag de nadruk op de interpretatie 1. van de vrije associatie, 2. van de overdracht, 3. van de weerstand.
Nacht zegt : L'analyste guérit moins par ce qu'il dit que par ce qu'il est. Zijn basisattitude moet er één van goedheid zijn. (PDA, 163) Het therapeutisch effect van de analyse is het gevolg van 1. de analytische situatie die permissief en geruststellend is (guérison par le dehors); 2. de activiteit van de analyticus (guérison par le dedans) Wat is die activiteit? De analyticus moet reacties uitlokken die de emotionele en affectieve lading van de analytische situatie uitmaken om die reacties dan door interpretatie toegankelijk te maken voor de bewuste gedachte. De overdracht speelt hierbij een centrale rol, maar precies inzake de overdracht is de psychoanalyse er sinds Freud erg op vooruitgaan volgens Nacht. Voor Freud is de overdracht de spil van de techniek, maar het is éénrichtingsverkeer. De analyticus is een spiegel. Nacht stelt: de analytische situatie is een situatie met twee. Even belangrijk als de overdracht is de tegenoverdracht.
Il n'en est pas moins vrai cependant que pour Freud le transfert (et de ce fait la situation analytique elle-même) représentait un mouvement à sens unique de l'analysé à l'analyste. Le rôle de " miroir " assigné par lui à l'analyste montre bien que pour Freud celui-ci devait se borner à accueillir tout ce qui venait vers lui, plutôt qu'être un interlocuteur. Pour Freud (ainsi que pour les premières générations d'analystes) la situation analytique n'était pas concue comme une relation à deux impliquant un mode relationnel d'échanges. Non pas que l'existence ni l'importance du contre-transfert lui aient échappé, bien au contraire. Mais malgré cette importance (ou peut-être à cause d'elle) cet aspect si fécond de l'analyse a néanmoins été mis de côté pendant longtemps. Par contre aujourd'hui tous les psychanalystes sont convaincus de l'importance primordiale du mode d'échange, de la relation à deux qui se crée entre analyste et analysé dès que s'installe la situation analytique. De ce fait, le rôle du contre-transfert prend une valeur au moins égale à celle du transfert. (PDA, 133)
Wat zegt Lacan over interpretatie en overdracht in dit eerste deel ? Hij situeert ze in een triptiek: deze van tactiek (interpretatie), strategie (overdracht) en politiek (l'action de l'analyste), en expliciteert dan verder : i.v.m. de interpretatie : l'analyste doit payer de mots, i.v.m. de overdracht: l'analyste doit payer de sa personne, i.v.m. son action: il doit payer de ce qu'il ya d'essentiel dans son jugement le plus intime, pour se mêler d'une action qui va au coeur de l'être. (E, 587)

Overzicht

FREUD NACHT LACAN
1. Opvatting van de kuur
* het onbewuste ontcijferen;* therapeutisch effect door:- herinneren- herhalen- doorarbeiden * rééducation émotionnelle (PDA, 133 & E, 585)* verandering van de persoonlijkheid* therapeutisch effect door :- bewustwording- correctieve aanpassing van de emotionele attitude Direction de la cure is niet hetzelfde als direction du patient
2. Opvatting van de rol van de analyticus (l'action de l'analyste, du côté de l'analyste)
* interpretatie : van vrije associatie, overdracht en weerstand* overdracht : functie van de spiegel, dus éénrichtingsverkeer * L'analyste guérit moins par ce qu'il dit que par ce qu'il est. - bonté* Er is activité du psychanalyste en situation analytique* Overdracht én tegenoverdracht, analytische situatie is een situatie met twee * L'analyste doit payer de mots* L'analyste doit payer de sa personne* L'analyste doit payer de ce qu'il y a d'essentiel dans son jugement le plus intime pour se mêler d'une action qui va au cœur de l'être.

Afkortingen en bibliografie

E: Ecrits
PDA: La psychanalyse d'aujourd'hui

S. Cottet, Introduction à la lecture, in Commentaire de La direction de la cure et les principes de son pouvoir, Séminaire des échanges, ACF Lille, 1993, pp. 2-11.
S. Nacht (Dir.), La Psychanalyse d'aujourd'hui, Paris, P.U.F., 1956, 867 pp.